Roek Lips over leiderschap in een wereld zonder handleiding

‘Wie ben je?’. We stellen de vraag dagelijks zonder erbij na te denken. Maar wat als we die vraag nu écht zouden stellen? Niet met de verwachting te horen wat je doet of welke rol je hebt, maar wie jij als persoon echt bent. In een wereld die sneller verandert dan we kunnen bijbenen, waarin oude zekerheden verdampen en systemen wankelen, is dit misschien wel de meest fundamentele vraag voor leiderschap geworden. 

We spraken hierover met Roek Lips. Een man die de mediawereld van binnenuit kent. Na een carrière als journalist en programmamaker maakte hij in 2005 de overstap naar de televisiedirectie van de NPO, als onderdeel van de Raad van Bestuur van de publieke omroep. Na een indringende levensgebeurtenis besloot hij het roer om te gooien. Vandaag de dag is hij oprichter van het platform 'Nieuwe Leiders' en actief als spreker, schrijver, film- en theatermaker.

De illusie van het individu

Wanneer iemand je vraagt wie je bent, wat antwoord je dan? De kans is groot dat je begint over je werk, gezinssituatie of woonplaats. Maar, zo stelt Roek Lips, zegt dat echt iets over wie je bent of is het een beschrijving van waarmee je je identificeert?

Het is een confronterende gedachte: misschien is wie je bent helemaal geen gegeven. Misschien is het een voortdurend proces, een antwoord dat elke seconde verandert, afhankelijk van met wie je praat en in welke context je je bevindt.

Lips: "In mijn opvatting is wie je bent altijd in verhouding tot een ander of het andere. En daarmee is het dus nooit hetzelfde. Ik ben iemand anders nu ik met jou aan het praten ben dan toen ik net buiten met iemand anders stond te praten. Wie je bent is geen statisch gegeven en is altijd in ontwikkeling."

Deze vloeibare identiteit staat haaks op hoe we de wereld hebben ingericht: de generaties van nu zijn opgegroeid met het idee van het autonome individu. Een individu dat succesvol moet zijn, persoonlijk moet ontwikkelen en het beste uit zichzelf moet halen. Maar misschien zijn we daarin wel doorgeslagen en is het individu veel minder maakbaar dan wij denken.

Volgens Lips is dat het geval. Hij haalt de Vlaamse psycholoog Paul Verhaeghe aan, die het nog scherper stelt:

Lips: "Zijn belangrijkste inzicht is dat het individu niet bestaat. Wij worden zo bepaald door onze omgeving dat je kunt zeggen: wij zíjn onze omgeving. En op zijn best ben je een uniek plagiaat."

Als we 'onze omgeving zijn', wat betekent dat dan voor ons? In een tijdperk van sociale media, prestatiedruk en polarisatie leven we volgens Lips in een "redelijk ziekmakende omgeving" die ons voortdurend opjaagt en ons tot concurrenten van elkaar maakt.

 

De 85 smaken van verwarring

Als ons 'ik' al zo fluïde is, hoe moeten we dan leidinggeven aan anderen? 

Kijk eens om je heen, in je eigen organisatie. Er is een enorme verwarring over leiderschap. We hebben de afgelopen decennia een wildgroei aan termen gezien: dienend leiderschap, coachend leiderschap, situationeel leiderschap, horizontaal leiderschap. Roek Lips telt er inmiddels 85. 

Lips: "85 verschillende soorten leiderschap die voor mij vooral één ding aantonen. Hoe ongelooflijk we in de war zijn als het gaat over hoe we leiding moeten geven."

We hebben in onze zoektocht naar autonomie en maakbaarheid zelfs het idee van hiërarchie overboord willen gooien, met bijvoorbeeld zelfsturende teams. Maar, zegt Lips, dat druist in tegen een fundamentele wet:

Lips: "Alles gaat volgens de wetten van de natuur. En als dat zo is, dan snap je wel dat zelfsturende teams heel ingewikkeld zijn, want in de natuur zien we dat om processen in goede banen te leiden je ook hiërarchie nodig hebt. Je hebt iemand nodig die uiteindelijk toch de beslissing neemt."

Autoriteit moet je verdienen, met verhalen

Het probleem is niet de hiërarchie zelf, maar ons begrip van autoriteit. Vroeger was autoriteit vanzelfsprekend. Je baas zei "we gaan linksaf" en iedereen ging linksaf. Die tijd is voorbij.

Lips: "Het fundamentele kenmerk van autoriteit is dat mensen vrijwillig bereid zijn om zich aan de autoriteit te onderwerpen. Dus autoriteit heeft altijd een basis van vrijwilligheid in zich. Anders is het macht en dat is fundamenteel anders."

Maar hoe verdien je die vrijwillige autoriteit in een tijd waarin iedereen een mening heeft en elke beslissing ter discussie wordt gesteld? Het antwoord is verrassend in een wereld waarin we zijn gaan leunen op ‘koude kennis’: op spreadsheets, data en KPI’s, en - volgens Lips - te weinig op inzicht.

Lips: "Door spreadsheets worden mensen niet gemotiveerd. Wat mensen willen volgen, dat zijn de meer warme inzichten. Dat is de wijsheid waarmee je een verhaal daaromheen vorm geeft. Het belang van het kunnen vertellen van verhalen. De goede leiders zijn leiders die deze verhalen kunnen vertellen."

Leiders van nu moeten verhalenvertellers zijn. Verhalen die kennis en inzicht met elkaar in verband brengen. Maar waar vind je die verhalen als de 'grote verhalen', de ideologieën van toen, nagenoeg zijn verdwenen?

De gouden kans in de crisis

Authentieke verhalen komen niet uit een boekje. Ze komen voort uit 'doorleefdheid'. En die doorleefdheid ontstaat vaak op de momenten dat het schuurt: in de crisis.

Ons woord 'crisis' is afgeleid van het Oud Griekse 'chrysalis', de naam voor de cocon waarin een rups transformeert tot vlinder. Het bijzondere is dat ditzelfde woord ook vertaald kan worden als 'gouden kans'.

Lips: "In de crisis zit altijd een gouden kans. Maar je moet hem wel opzoeken. Je moet hem betekenis geven. Crisis van zichzelf heeft geen betekenis. Dat is vooral ellende."

De meesten van ons zijn geprogrammeerd om crisis te vermijden. Om snel terug te keren naar het 'normale'. Maar wat als de crisis de enige manier is om echt te groeien?

De grootste valkuil is vasthouden aan wat je al weet.

Lips: "Het grootste risico als je in crisis terecht komt, is dat je de neiging hebt om op basis van de oude landkaarten je weg weer te gaan zoeken. De mensen die dat doen, die lopen daarin vroeg of laat vast. De kunst van omgaan met crisis is als eerste je oude landkaarten weggooien."

Groei zonder richting

De meest indringende metafoor die Lips deelt, komt uit een gesprek met zijn oncoloog. Hij vroeg: "Wat is kanker?". Het antwoord was even simpel als schokkend:

Lips: "Kanker is groei zonder richting, zei hij."

Een huiveringwekkende spiegel voor onze samenleving, volgens Lips. We zijn geobsedeerd door groei. Economische groei, persoonlijke groei, de groei van onze organisaties. Maar als die groei geen richting heeft, als ze niet verbonden is met een dieper 'waarom', kan ze destructief zijn.

De vraag is dus niet óf we moeten groeien, maar waar naartoe. Wat geeft ons richting in een tijd waarin niets meer vanzelfsprekend is?

Volgens Roek Lips ligt een belangrijk deel van het antwoord in drie elementen: kennis (de koude data), wijsheid (de warme inzichten en verhalen) en aandacht. De volle aandacht voor jezelf en voor de ander. Dat met elkaar in verbinding brengen.

En als het over leiderschap gaat, dan voegt hij daar nog één cruciaal begrip aan toe: congruentie.

Lips: "Echte congruentie gaat niet alleen om dat je doet wat je zegt, maar dat wat je doet en zegt ook in overeenstemming is met wat je denkt en wat je voelt."

Dat is de leider die we willen volgen. Iemand die belichaamt wat hij of zij zegt. En die congruentie begint met 'zelftrouw'. Het lef hebben om te luisteren naar wat je voelt en denkt en daarnaar te handelen. 

Leiderschap begint met persoonlijk leiderschap. En dat brengt ons terug bij de openingsvraag, maar dan net even anders. De vraag is niet alleen 'wie ben je', maar ook 'wie kies je te zijn?'.

En misschien wel de belangrijkste vraag om vandaag mee te nemen:

Lips: "Wat mag jij meer trouw zijn?"